Bir yazma eser, müellifin zihninde doğan ilk düşünceden istinsah aşamasına, okuma meclislerinden şahıs kitaplıklarına ve kütüphanelerine uzanan uzun bir yolculuğun yâdigârıdır. Bu yolculuğun en sadık şahitleri ise nüshaların zahriyelerine ve hâtimelerine düşülen kayıtlardır. Her temellük kaydı, görünürde mütevazı bir sahiplik beyanı olsa da dikkatle okunduğunda kitabın hangi elden hangi ele, hangi şehirden hangi şehre intikal ettiğini fısıldayan, sahibinin kitapla, ilimle ve dünyanın geçiciliğiyle kurduğu ilişkiyi satır aralarında saklayan birinci elden bir tarihî vesikadır.
Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı yazma eser uzmanlarından Dr. Ali Aslan tarafından kaleme alınan bu çalışma, Osmanlı kitap tarihinin en dikkat çekici koleksiyonerlerinden Reîsülküttâb Ebû Bekir eş-Şirvânî’nin (ö. 1135/1723) kitaplığını merkeze almaktadır. Geniş çaplı bir tarama faaliyeti neticesinde dünyanın farklı kütüphanelerine dağılmış yaklaşık 1050 nüsha tespit edilmiş, fiziksel olarak bir araya getirilmesi artık mümkün olmayan bu muhteşem kitaplık, nüshalar üzerindeki kayıtların sistematik tahlili yoluyla âdeta yeniden inşa edilerek bütünlük içinde okunmuştur. Eser bu yönüyle, dağılmış bir Osmanlı şahıs kütüphanesinin kayıtlar üzerinden izini süren ve onu yeniden görünür kılan öncü bir çalışma hüviyetindedir.
Çalışmada temellük kayıtları, mülkiyetin tespitine yarayan tali veriler olarak değil nüshanın üretim, dolaşım ve kullanım tarihini aydınlatan temel kaynaklar olarak değerlendirilmiştir. Kayıtların mahiyeti, unsurları, dili, yazım usulleri ve tasnif imkânları ilk kez bu genişlikte ele alınmıştır. Müellif hattı nüshalardan ketebe li-nefsihî ve istiktab kayıtlarına, mühürlerden vakıf kayıtlarına, icâzet, mukabele ve mütalaa notlarına kadar mülkiyetin yazma eserlerdeki bütün tezahürleri zengin örnekler eşliğinde incelenmiş, temellük kayıtlarındaki dua kalıpları, tevazu ifadeleri ve fenâ vurgusu üzerinden Osmanlı insanının kitapla kurduğu derunî bağ da gözler önüne serilmiştir.
Doktora tezi olarak hazırlanıp gözden geçirilerek genişletilen ve nüsha görüntüleriyle desteklenen bu eser, yazma eserlerde mülkiyet literatürüne nüsha merkezli ve kayıt temelli yeni bir bakış açısı kazandırmaktadır. Osmanlı yazma kültüründe mülkiyet, dolaşım ve koleksiyonculuk pratiklerini bütüncül biçimde ortaya koyarak kodikoloji, kitap tarihi ve kütüphane tarihi sahalarındaki gelecek araştırmalar için sağlam bir zemin ve zengin bir mukayese imkânı sunmaktadır. |